تصرف در اين مبانى است . اين دسته به لحاظ تعداد از تعليقات دستهء قبل كمتر و به لحاظ اعتبار ارزشمندترين تعليقات آقا على هستند . از زاويهء ديگر تعليقات اسفار بر دو دسته هستند : دستهء اول : تعليقات بر متن اسفار . دسته دوم : تعليقات بر حواشى حكيم سبزوارى و حواشى حكيم اردكانى و حواشى حكيم تبريزى بر اسفار . دستهء اخير از تعليقات غالبا از تعليقات انتقادى و ظريف حكيم موسس است . اگرچه ميسر بود تعليقات بر حواشى اسفار را مستقل از تعليقات بر اسفار درج كنيم ، به لحاظ وحدت مضمون اين دو قسم از تعليقات ، اولى تشخيص داده شد كه اين دو قسم از تعليقات از هم تفكيك نشود ، بويژه كه در هر دو نسخه از تعليقات بر حواشى ، تعليقات بر متن اسفار نيز به چشم مىخورد و عملا تفكيك آنها از هم صلاح نبود . به‌هرحال الامر سهل . تحليل انتقادى آراء ابتكارى حكيم موسس آقا على مدرس طهرانى در تعليقات اسفار بحثى مستقل و مفصل است كه از حوصله اين مقدمه بيرون است و در كتابى مستقل همراه با تحليل ديگر آراء ابتكارى آقا على در ديگر آثارش پس از انتشار مجموعه مصنفات حكيم موسس منتشر خواهد شد ، ان شاء الله . لازم به ذكر است كه بخشى از تعليقات اسفار آقا على قبلا با تصحيح و تحقيق نگارنده در فصلنامه نامه مفيد منتشر شده است ( شماره‌هاى 10 ، 11 ، 12 ، قم ، 1376 ) كه بدينوسيله از همكارى مسئولان محترم آن نشريه تشكر مىكنم . كاركنان محترم انتشارات اطلاعات در حروف چينى تعليقات اسفار زحمت فراوانى متحمل شدند ، بويژه كه بعد از حروف‌چينى اوليه براساس سيزده نسخه دو نسخه جديد از تعليقات حكيم موسس ( نسخ ل و ك ) بدست آمد و حروف‌چينى اين جلد عملا تجديد شد . از اين عزيزان صميمانه سپاسگزارم . در تدوين اين جلد بويژه از الطاف كريمانه استاد سيد جلال الدين آشتيانى و استاد شيخ حسن حسن‌زاده آملى بهره‌مند بوده‌ام ، خداوند بر توفيقات ايشان در افاضه حكمت الهى بيفزايد . در خاتمه از همهء خوانندگان با فضيلت و دوستداران حكمت متعاليه درخواست مىشود با تذكر كاستىها ، نواقص و خطاهاى نگارنده و نقد تصحيح و تدوين و تحقيق تعليقات الاسفار ، در تكميل مجموعه مصنفات حكيم مؤسس آقا على مدرس طهرانى سهيم شوند . تهران ، دى 1377